Y castell. Y feithrinfa. Yr ap a gyrhaeddodd Awstralia. 850 mlynedd o’r Eisteddfod - a dros 30 mlynedd o chwaraewyr y Loteri Genedlaethol yn gwneud hynny’n bosibl

Ar Ddydd Nadolig 1176, galwodd Rhys ap Gruffudd feirdd a cherddorion Cymru a thu hwnt i wledd yn ei gastell yn Aberteifi. Dyma’r Eisteddfod gyntaf a gofnodwyd erioed. Wyth canrif a hanner yn ddiweddarach, mae’r traddodiad hwnnw’n dal yn fyw - ac ymhlith y rhai sydd wedi helpu i’w gadw felly mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol sydd, wythnos ar ôl wythnos, yn gwneud achosion da yn bosibl ledled Cymru.

Y castell lle dechreuodd y cyfan
Erbyn dechrau’r 2000au, roedd Castell Aberteifi, man geni traddodiad yr Eisteddfod, yn adfail. Buddsoddodd Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol a Chronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol dros £7.25 miliwn i’w adfer. Heddiw mae’n ganolfan ddiwylliannol ffyniannus ac, eleni, dyfarnwyd grant o £238,100 i’r Eisteddfod Genedlaethol gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol i gyflwyno Prosiect 1176, gan gynnwys pyped anferth pum metr o’r Arglwydd Rhys a grewyd gan Small World Theatre yng ngorllewin Cymru. Teithiodd y pyped o fedd yr Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi drwy Sir Benfro a Cheredigion, gan ddenu miloedd i’r strydoedd, cyn cyrraedd Maes yr Eisteddfod ddydd Mercher 5 Awst. Mae’r Maes yn Llantwd wyth munud mewn car o Aberteifi, felly 850 mlynedd yn ddiweddarach mae’r ŵyl yn cael ei chynnal ar garreg drws y dref lle dechreuodd. Cafodd y castell lle dechreuodd y cyfan ei achub gan chwaraewyr y Loteri Genedlaethol. Mae’r dathliad o’i 850 mlwyddiant yn cael ei ariannu ganddyn nhw hefyd.

Yr ŵyl ei hun
Mae Cyngor Celfyddydau Cymru, fel prif ariannwr Loteri Genedlaethol yr ŵyl, wedi buddsoddi dros £1.8 miliwn drwy 43 grant, gan gefnogi’r rhaglen artistig, gwaith cadwraeth treftadaeth, a’r gwaith hygyrchedd sy’n sicrhau bod yr ŵyl yn perthyn i bawb. Mae hyd at 170,000 o bobl yn ymweld a’r Eisteddfod bob blwyddyn, yr hyn ydyw oherwydd chwaraewyr y Loteri Genedlaethol.

Yr iaith y mae’n cael ei chynnal ynddi
Mae’r gefnogaeth honno’n cyrraedd ymhell y tu hwnt i faes yr ŵyl. Mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol wedi ariannu meithrinfeydd cyfrwng Cymraeg ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru, rhwydwaith y Mentrau Iaith, a chanolfannau preswyl yr Urdd lle mae pobl ifanc yn byw eu Cymraeg gyda’i gilydd.

Mae Chwaraeon Cymru wedi buddsoddi dros £7.1 miliwn yn Urdd Gobaith Cymru, mudiad ieuenctid mwyaf Cymru, gan ariannu chwaraeon, profiadau preswyl, ac Eisteddfod yr Urdd, un o wyliau ieuenctid mwyaf y byd. Oherwydd chwaraewyr y Loteri Genedlaethol, nid iaith y llwyfan yn unig yw’r Gymraeg. Hi yw iaith y neuadd chwaraeon, tân y gwersyll, a’r mynydd.

Yr ap a gyrhaeddodd Awstralia

Ac weithiau, mae effaith grant yn teithio ymhellach nag y byddai neb wedi’i ddychmygu. Pan gafodd Menter Iaith Fflint a Wrecsam gefnogaeth gan Gronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol i ddatblygu ap Magi Ann - syniad syml i helpu rhieni di-Gymraeg i ddarllen llyfrau Cymraeg gyda’u plant - doedd neb wedi rhagweld beth fyddai’n dilyn. Mae’r ap wedi’i lawrlwytho dros 400,000 o weithiau gan deuluoedd yn Awstralia, America, Japan ac Ynys Manaw. Enillodd Wobr Prosiect Addysg Gorau’r Loteri Genedlaethol yn 2017 a chafodd ei addasu i’r Gernyweg i gefnogi adfywiad iaith yng Nghernyw. Grant cymunedol yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Cyrhaeddiad a groesodd gyfandiroedd.

Meddai Andrew White, Cadeirydd Fforwm Loteri Genedlaethol Cymru a Chyfarwyddwr Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol yng Nghymru:

“Nid crair i’w gadw y tu ôl i wydr yw’r Gymraeg - mae’n iaith fyw, iaith a siaredir gan deuluoedd, a genir mewn gwyliau, ac a chwaraeir mewn neuaddau chwaraeon. Mae’r hyn y mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol wedi’i wneud yn bosibl yn rhyfeddol: o adfer y castell lle cofnodwyd traddodiad yr Eisteddfod gyntaf, i ariannu’r meithrinfeydd a’r prosiectau creadigol sy’n helpu’r Gymraeg i dyfu a ffynnu. Ar ran pawb y mae wedi cefnogi eu gwaith, oherwydd chi, chwaraewyr y Loteri Genedlaethol, mae’r stori hon yn parhau.”

Dros 30 mlynedd, mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol wedi buddsoddi dros £36 miliwn yn y Gymraeg a thros £2.6 biliwn yng Nghymru gyfan. Mae Eisteddfod 2026 yn cymryd ei henw Y Garreg Las o garreg las leol Sir Benfro: yr union garreg a gludwyd o fryniau’r Preseli i Gôr y Cewri 5,000 o flynyddoedd yn ôl. O garreg gynhanesyddol i lwyfan yr Eisteddfod, o gastell adfeiliedig i feithrinfa gymunedol, o grant bach yn Sir y Fflint i lawrlwythiad yn Awstralia - oherwydd chwaraewyr y Loteri Genedlaethol, mae’r edefyn hwnnw’n parhau’n ddi-dor.

Mae teulu cyfan y Loteri Genedlaethol yng Nghymru ar y Maes drwy’r wythnos, o 1 i 8 Awst.

Fe welwch chi ni yng nghornel sgwâr y stondinwyr, wrth ymyl Y Babell Lên. Bydd pedwar dosbarthwr y Loteri Genedlaethol ac Allwyn yno drwy’r wythnos, gyda dosbarthwr gwahanol yn arwain y rhaglen bob dydd a phrosiectau a ariannwyd yn ymuno â ni ar y stondin drwyddi draw.

Dyma rywfaint o’r hyn sy’n digwydd ar y stondin, ar y rhan fwyaf o ddyddiau rhwng 10:00 ac 16:00:

• Dydd Sadwrn 1 a dydd Sul 2 Awst: galwch heibio i gwrdd â’r timau y tu ôl i bedwar dosbarthwr y Loteri Genedlaethol sy’n gweithio ledled Cymru.
• Dydd Llun 3 Awst: tîm Castell Aberteifi yn trafod 850 mlynedd ers yr Eisteddfod gyntaf honno, Canolfan Bywyd Gwyllt Cymru ar Gorsydd Teifi, a gweithgareddau gydag Area 43, Menter Gorllewin Sir Gâr a Foothold Cymru.
• Dydd Mawrth 4 Awst: cyfrifiad cenedlaethol Capeli Cymru o gapeli Cymru, arddangosfa cyllid amgylcheddol, gweithgareddau creadigol i blant gyda Blue Green Cymru, a sgwrs am Owain a Henry, y cyd-gynhyrchiad newydd gyda Michael Sheen yn serennu, yng nghwmni’r cyfarwyddwr Steffan Donnelly a’r dramodydd Gary Owen.
• Dydd Mercher 5 Awst: sgwrs gydag enillydd y Loteri Genedlaethol o Gymru am yr hyn y mae ennill yn ei newid mewn gwirionedd, a phrynhawn o weithgareddau ymarferol gyda phrosiectau a ariannwyd o bob rhan o Gymru.
• Dydd Iau 6 Awst: sesiwn ddawns ben bore gyda Krystal Lowe, cipolwg cyntaf ar Gwenllian, cynhyrchiad newydd Theatr Cymru mewn partneriaeth â Cherddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, perfformiad gan Gareth Bonello, dawnsio traddodiadol Cymreig gyda TwmpDaith, sgwrs banel ar sut y datblygodd theatr stryd a sbectacl ar y Maes, a sesiwn ar y celfyddydau a lles.
• Dydd Gwener 7 Awst: diwrnod dan ofal Chwaraeon Cymru, gyda bocsio rhithwir, pêl-fasged, boccia a ffensio dan arweiniad Chwaraeon Anabledd Cymru, a gweithgareddau symud a syrcas y tu allan gyda Chwaraeon Sir Benfro.
• Dydd Sadwrn 8 Awst: cyfle olaf i gwrdd â thimau’r dosbarthwyr cyn i’r wythnos ddod i ben.

Mae’r canllaw llawn Beth Sy’n Digwydd ar gyfer stondin y Loteri Genedlaethol, yn Gymraeg a Saesneg, ar gael yn lotterygoodcauses.org.uk/eisteddfod. Dewch draw i ddweud helo.