Fe gynhaliodd yr Eisteddfod gyntaf yn 1176. Heddiw, mae'n ffarwelio â'r 850fed

Bore heddiw, cerddodd pyped anferth pum metr o Rhys ap Gruffudd, yr arglwydd y credir iddo gynnal yr Eisteddfod gyntaf a gofnodwyd erioed yn ei gastell yn Aberteifi yn 1176, ar draws Maes yr Eisteddfod yn Llantwd, Sir Benfro, am y tro olaf.

Yn ddiweddarach yr un bore, mewn digwyddiad rhanddeiliaid y Loteri Genedlaethol ar yr un stondin, cyflwynwyd £99,990 o arian newydd gan y Loteri Genedlaethol i Theatr Byd Bach gan Weinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, Heledd Fychan AS. Roedd y cyflwyniad yn syrprés.

Daw'r wobr gan raglen People and Places Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol ar gyfer Amethyst, prosiect dwy flynedd sy'n cefnogi iechyd meddwl a lles pobl ifanc 11 i 18 oed drwy waith creadigol. Mae'n parhau gwaith a dreialwyd eisoes yn theatr y cwmni yn Aberteifi ac yn ei ymestyn i Sir Benfro.

Roedd y cwmni'n gwybod bod y grant wedi'i ddyfarnu, ond nid ei fod yn cael ei nodi ar y Maes, ar y diwrnod y cerddodd ei byped ei hun am y tro olaf. Derbyniodd Deri Morgan, Rheolwr Rhaglenni Celfyddydau, Iechyd ac Ieuenctid, a Catrin Miles, Cadeirydd Theatr Byd Bach, y siec gan Heledd Fychan AS, Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon.

Meddai Deri Morgan, Rheolwr Rhaglenni Celfyddydau, Iechyd ac Ieuenctid yn Theatr Byd Bach:

“Roedden ni wedi'n synnu ac wrth ein boddau. Doedden ni wir ddim yn disgwyl hyn, ac roedd derbyn y siec gan y Gweinidog Diwylliant yn fwy o syrprés fyth. Mae'r arian yn ein galluogi i barhau â'r gwaith rydyn ni'n ei wneud ac i gyrraedd mwy o bobl ifanc mewn mwy o lefydd. Bydd rhan ohono'n mynd tuag at brosiect newydd yn ne Sir Benfro, a bydd yn caniatáu i ni beilota gwaith mewn ysgolion cynradd ar y symud i'r ysgol uwchradd a chefnogaeth gan gyfoedion.”

Meddai Catrin Miles, Cadeirydd Theatr Byd Bach:

“Dyna'r eisin ar y gacen. Mae cymaint o'r sylw wedi bod ar Yr Arglwydd Rhys, a hynny'n gwbl haeddiannol, ond mae hyn yn dangos bod ochr arall i Theatr Byd Bach. Mae yna brosiectau ar lawr gwlad sy'n helpu plant a phobl ifanc i wynebu'r anawsterau maen nhw'n eu cael. Mae gan Amethyst hanes da, ac mae'r arian yma'n ei ddatblygu, yn ddaearyddol ac yn y materion y gall eu cyrraedd. Mae'n enghraifft wych o arian yn cael ei ddefnyddio'n dda ar lawr gwlad.”

Meddai John Rose, Cyfarwyddwr Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol yng Nghymru:

“Mae Theatr Byd Bach wedi treulio blynyddoedd yn dangos beth all creadigrwydd ei wneud i les pobl ifanc, ac Amethyst yw'r gwaith hwnnw ar ei orau. Mae'r arian hwn yn golygu ei fod yn parhau, ac yn cyrraedd ymhellach, o'u theatr yn Aberteifi allan i Sir Benfro. Roedd rhywbeth addas iawn am gyflwyno'r siec yma ar y Maes, ar y diwrnod y mae'r pyped a adeiladwyd ganddynt yn cerdded am y tro olaf. Chwaraewyr y Loteri Genedlaethol a wnaeth y ddau beth hynny'n bosibl, ac rwy'n gobeithio bod pob un ohonynt yn falch iawn o hynny.”

Meddai Andrew White, Cadeirydd Fforwm Loteri Genedlaethol Cymru a Chyfarwyddwr Cronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol yng Nghymru:

“Cynhaliodd Rhys ap Gruffudd ymgynnulliad yn ei gastell yn Aberteifi yn 1176. Ni allai fod wedi gwybod beth fyddai'n dod ohono, sef gŵyl o gannoedd o filoedd, a gynhelir yn yr iaith a siaradai, yn flynyddol ar hyd a lled Cymru, 850 mlynedd yn ddiweddarach. Mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol wedi bod yn rhan o gadw'r traddodiad hwnnw'n fyw am dros 30 o'r blynyddoedd hynny: adfer ei gastell, ariannu'r iaith, cefnogi'r Eisteddfod flwyddyn ar ôl blwyddyn. Wrth sefyll yma heddiw, yn gwylio'r pyped rhyfeddol hwn yn cyrraedd stondin y Loteri Genedlaethol, rwy'n tybio y byddai'n falch.”

850 mlynedd, a haf ar y ffordd

Ar Ddydd Nadolig 1176, galwodd yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd feirdd a cherddorion Cymru a thu hwnt i'w gastell yn Aberteifi. Rhoddwyd blwyddyn o rybudd. Daeth cystadleuwyr o bob rhan o Gymru, Lloegr, yr Alban ac Iwerddon. Dyma'r digwyddiad cyntaf o'i fath a gofnodwyd erioed, a rhagflaenydd cynharaf Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Wyth canrif a hanner yn ddiweddarach, mae'r ŵyl yn denu hyd at 170,000 o bobl ac yn cael ei chynnal yn gyfan gwbl yn Gymraeg.

I nodi'r 850 mlwyddiant, adeiladodd Theatr Byd Bach byped yr Arglwydd Rhys yn Aberteifi, y dref lle cynhaliwyd yr ymgynnulliad cyntaf hwnnw, a hynny'n bosibl diolch i grant o £238,100 gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol i'r Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer Prosiect 1176. Mae wedi treulio'r haf yn teithio'r dirwedd a lywodraethwyd unwaith gan Rhys. Gan ddechrau wrth ei fedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi ym mis Mehefin, symudodd drwy Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin a Cheredigion, gan ddenu miloedd i strydoedd gorllewin Cymru cyn dychwelyd i Gastell Aberteifi. Heddiw oedd diwedd y daith.